Social Media

Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Post Type Selectors
Postaw mi kawę na buycoffee.to

Szaty ośmieszające i przedmioty towarzyszące prześladowanemu heretykowi (część 1)

W czasie procesu przed sądem kościelnym, którym była słynna Inkwizycja, i po jego zakończeniu, w rytualny wręcz sposób ośmieszano osobę, niezgadzającą się z dogmatami Kościoła Katolickiego. W ramach wymierzanej kary, osoby posądzone o wyznawanie herezji nosiły specjalne ubiory ośmieszające. Były również zmuszane do obnoszenia rozmaitych rekwizytów, takich jak wiązki chrustu, świeca czy różaniec.

Nie masz czasu przeczytać? Posłuchaj wersji audio!

Heretyk. Biblijne znaczenie słowa i znaczenie nadane przez kościół katolicki

Co prawda wszyscy słyszeliśmy słowo „heretyk”, ale nie wszyscy zdajemy sobie sprawę, że ma ono dwa znaczenia. Już od czasów poprzedzających nadejście średniowiecza, Kościół Katolicki stosował to określenie. Zostało one zaczerpnięte z Biblii, ale stosowane przez duchowieństwo Kościoła Katolickiego w zupełnie inny sposób, niż mamy to wyłuszczone w Piśmie Świętym. Biblia mówi, że heretyk to wyznawca błędnych poglądów i doktryn, człowiek upowszechniający błędne rozumienie tekstów biblijnych, fałszywy nauczyciel.

Przedstawiciele wyższego duchowieństwa zawłaszczyli ten termin i obrócili go przeciwko wszystkim, którzy nie zgadzali się z nauczaniem ich Kościoła i podważali je w jakikolwiek sposób. Według nich heretykiem jest i był ten, kto nie zgadza się z nauczaniem i dogmatami Kościoła Katolickiego*. W ten sposób Kościół znalazł sposób na wszczęcie bezprecedensowej walki z przedstawicielami innych ruchów religijnych, powstających w oparciu o Pismo Święte i niezależnymi kaznodziejami oraz wspólnotami chrześcijańskimi. Nadanie nowego, niebiblijnego znaczenia słowu „heretyk” przez Kościół miało w zamyśle umocnić jego hegemonię, którego przedstawiciele uważali, że mają monopol na sprawy związane z wiarą i Bogiem.

Galileusz sądzony przed trybunałem inkwizycji w 1633, obraz nieznanego artysty włoskiego, fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN

Przegląd szat hańbiących

Szaty hańbiące szyte były z żółtych materiałów. Od XIII wieku kolor ten symbolizował wykluczenie ze społeczeństwa i przypisywany był nie tylko osobom uznawanym za heretyków, ale również np. chorym psychicznie. Kolor ten był stosowany także do oznaczania Żydów i to nie tylko w czasach II wojny światowej, gdy doszło do masowych prześladowań Narodu wybranego. Nie wszyscy wiedzą, że podobne praktyki oznaczania stosowało również papiestwo. W celu oznaczenia i odseparowania Żydów od reszty społeczności, papież Paweł IV na mocy bulli „Cum nimis absurdum”, wydanej w 1555 roku, nakazał im noszenie żółtych czapek.

Samarra, domena publiczna

Pochodzące z Hiszpanii szaty hańbiące miały swoje nazwy, takie jak samarra, fuego revolto i sanbenito (sambenito). Samarrę nosili ludzie uznani za heretyków, na których ciążył wyrok śmierci. Były na niej widoczne smoki i diabły, które w mniemaniu osób, które zaprojektowały szaty, miały odzwierciedlać los, jaki czeka tę osobę po śmierci. Jak widzimy, starano się ukarać te osoby nie tylko za coś, co uznawano za rodzaj społecznego niedostosowania, ale również wymierzyć na własną rękę karę wieczną, co przecież, jeśli się nad tym zastanowić, stanowi próbę zaprzeczenia tego, że to Bóg jest sędzią.

Fuego revolto, domena publiczna

Ważnym elementem całego złożonego procesu łamania woli człowieka była tzw. pokuta. Należy zaznaczyć, że owa „pokuta” nie miała nic wspólnego z pokutą za grzechy przed Bogiem, ale była to swoista parodia tego aktu. Inkwizycja uznawała, że człowiek, którego poglądy na sprawy związane z Bogiem różniły się od tych, które oni prezentowali, musi „pokutować”… przed społeczeństwem i instytucją Kościoła, z którego dogmatami się nie zgadza. Szata dla tych, którzy odbyli kościelną pokutę zwana była fuego revolto. By to podkreślić, płomienie widoczne na szacie, były skierowane w dół. Organizacja kościelna dawała w ten sposób do zrozumienia, że człowiek, ubrany we fuego revolto, uniknie wiecznego potępienia.

Sambenito, domena publiczna

Jeszcze jednym rodzajem szaty, który był używany przez hiszpańską Inkwizycję dla oznaczania tak zwanych heretyków, było sambenito lub sanbenito. Ubiór ten był używany początkowo przez kościelnych penitentów, a potem przez wszystkie ofiary Inkwizycji. Stopniowo jej nazwa objęła wszystkie rodzaje szat hańbiących, używane przez Inkwizycję. Sanbenito była również koloru żółtego. Widniał na niej krzyż świętego Andrzeja**. Szata ta miała formę tuniki, która zwykle sięgała do kolan. Wymalowane na niej diabelne postacie przedstawiane zostały wraz z ogniem, który rozpalały.

Innym rodzajem szaty, w którą ubierano człowieka, którego udało się złamać, była tak zwana capirote. W odróżnieniu od pozostałych rodzajów szat, nie widniały na niej żadne postacie ani wizerunki ognia. Capirote, była szatą prostą, wykonaną z żółtego materiału, na którym widniał krzyż w czerwonym kolorze.

Kolaż - Grafika Komputerowa - Projekt Ksti

Ciekawą sprawą jest swoiście pojmowane miłosierdzie Inkwizycji. Wydawać by się mogło, że człowiek kierujący się strachem o życie ziemskie, który zdecydował się zostać członkiem Kościoła Katolickiego, ocali je. Nie zawsze się jednak tak działo. Jeśli bowiem zdecydował się na przystąpienie do organizacji kościelnej przed procesją, wiodącą go na stos, dostawał specjalna szatę, zwana fuego repolto. Jak zostało wspomniane wcześniej, płomienie widniejące na tym rodzaju szat hańbiących były skierowane w dół. Wspomniane miłosierdzie Inkwizycji przejawiało się w tym, że skazaniec przed spaleniem na stosie był duszony.

Skazańcy, biorący udział w procesji, wiodącej ich na stos, mieli również często sznury na szyjach. Standardowym dopełnieniem odzieży hańbiącej były dość długie, szpiczaste czapki. Heretyk, idąc na śmierć, niósł w rękach świecę, najczęściej w kolorze żółtym lub zielonym. Bywało, że zmuszano go do niesienia różańca.

* Kościół katolicki po raz pierwszy zdefiniował herezję w roku 380 n.e. Słynny XIII-wieczny teolog, Tomasz z Akwinu, określił heretyków jako „rodzaj niewiernych ludzi, którzy wyznając wiarę w Chrystusa, wypaczają jego dogmaty.”

**Święty Andrzej, uczeń Jezusa, poniósł męczeńską śmierć na krzyżu w formie litery X. Od czasu jego śmierci krzyże w takiej formie nazywa się krzyżami świętego Andrzeja.

Część druga zostanie opublikowana 28.12.2023 r.
red. KDS

Bibliografia (odnosi się do całości):

Źródła:

Pismo Świętego: Hbr. 13:9, Gal. 1:6-7, 2 Tm 4:3-4, i 1Tm 1:3- 7.

 Opracowania naukowe i popularnonaukowe:

  1. Berger D., Cum Nimis Absurdum and the Conversion of the Jews, The Jewish Quaterly Rewiev, Vol. 70, No. 1 (Jul. 1979), pp. 41-49.
  2. Bouvier V. M., Sor Juana y la Inquisicion: Las paradojas del poder, Revista de Crítica Literaria Latinoamericana, 49 (1999), pp. 63-78 
  3. Day K., Crusading against Bosnian Christians, c. 1234–1241, 2020, https://hcommons.org/deposits/item/hc:30311/
  4. Gajek B., Kolor w wiekach ciemnych, Twoja Historia, 19.09.2019, https://twojahistoria.pl/2019/09/19/kolor-w-wiekach-ciemnych/
  5. Kras P., Pokuta publiczna heretyków, formy i funkcje. Roczniki humanistyczne, LIX, zeszyt 2-2011, s. 19.
Korektor: Kamila D. Szymczak

historyk, absolwent UJ. Zgłębia dzieje relacji polsko-węgierskich w średniowieczu. Prowadzi blog historyczny "Comes Palatinus Hungariae". Interesuje się także historią eksperymentów medycznych. Tematyka początków psychiatrii nie jest jej obca.

Inne publikacje

Udostępnij ten artykuł na swoich profilach

Warto zobaczyć:

Podobał Ci się tekst?

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Może Cię zainteresować:

Nowożytność

Szubienica, pal, garota. Przegląd kar w dawnej Rzeczypospolitej

Popełnienie przestępstwa niosło za sobą nieuchronność postawienia przed sądem. Spisane prawo (ale także zwyczajowe) zawierało opisy popełnionych przestępstw oraz konsekwencji im odpowiadającym. Znajdziemy je m.in. w kodeksie cesarza Justyniana Wielkiego, statutach Kazimierza Wielkiego i Carolinie. Poniżej postaram się zwięźle przytoczyć kilka głównych punktów procesu i rodzajów kar w Rzeczypospolitej późnego średniowiecza oraz nowożytności.

Czytaj więcej »
Średniowiecze

Lelum Polelum, Świstun, Pochwiściel, czyli demoniczna atmosfera

Ogromna jest rodzina demonów i duchów, które według Słowian zamieszkiwały otaczające nas środowisko. Nie ma miejsca, które byłoby wolne od bóstw, czy to dobrych, czy złych. Należy mieć na uwadze, że trudno zawrzeć wszystkie demony znane przodkom. Często to samo bóstwo inaczej nazywało się w poszczególnych regionach czy państwach słowiańskich. Co znamienne, nazwanie wszelakich zjawisk czy elementów przyrody ożywionej i nieożywionej sprawiało, że człowiek szanował przyrodę i jej dary.

Czytaj więcej »
Współczesność

Wolontariusze w mundurach. WOŚP na misjach poza granicami państwa

Zbliża się 32. Finał Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy. Styczniowy finał, czerwone serduszka i charakterystyczne puszki na stałe zagościły już w naszej świadomości. Co roku wolontariusze prześcigają się w pomysłach na aukcje i atrakcje, by zachęcić darczyńców do udziału. Inicjatywa bardzo szybko przeniknęła także… do wojska!

Czytaj więcej »
Średniowiecze

Publiczna pokuta heretyka, czyli sposoby łamania woli przez papiestwo (część 1)

„Chociaż heretycy przez długi czas mieli swoje skryte leża, umykając w kryjówki jak kraby i jak małe liski, przymierzające się do zniszczenia winnicy Pańskiej, teraz jednakże, napędzani przez swoje grzechy, pojawiają się publicznie (…) głosząc w pewnych miejscach, szukając pokarmu u prostaczków i ofiar wśród niewykształconych.”
– Papież Grzegorz IX, dekret Ille humani generis, 1231

Czytaj więcej »
Skip to content