Social Media

Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Post Type Selectors
Postaw mi kawę na buycoffee.to

Mistrz małodobry, skruch, carnifex, hycel – różne nazwy kata oraz jego pomocników w nowożytnej Rzeczypospolitej

Przeglądając materiały źródłowe od XVI do XVIII z różnych regionów Rzeczypospolitej, można napotkać rozmaite terminy określające osobę wykonującą zawód kata oraz jego pomocników. Napotkać można definicje urzędowe, które występowały w pismach prawniczych oraz oficjalnych dokumentach, potoczne – używane przez ogół społeczeństwa oraz nazwy wywodzące się z grypsery używanej przez społeczny margines. Celem niniejszego artykułu jest przybliżenie terminologii stosowanej na określenie kata i jego pomocników, ze szczególnym uwzględnieniem nazw najciekawszych i najpowszechniej stosowanych oraz nakreślenie kontekstu społecznego i historycznego ich stosowania.

Nie masz czasu przeczytać? Posłuchaj wersji audio!

Kata najczęściej określano mianem „mistrza małodobrego”, „małodobrego”, „mistrza”, „mistrza sprawiedliwości”, „mistrza miejskiego”. W obiegu były również określenia łacińskie m.in. magister justiciae, executor justiciae, carnifex civilis, magister tortor. Szczególnie ciekawy wydaje się być carnifex civilis, który oznacza po prostu rzeźnika lub oprawcę cywilnego. Bartłomiej Groicki w swoim słowniczku synonimów zwrotów prawnych podaje w jednej linijce: „kat, hecel, mistrz, executor justitiae”. Unikatowym określeniem na kata było słowo „skruch”. Sporej części czytelników zapewne skojarzy się to słowo ze słowem „skrucha”, oznaczającym poczucie żalu za własne czyny. I jest to skojarzenie jak najbardziej słuszne. Jak wskazuje Bogdan Walczak, „skruch” to ktoś, kto:

potrafi wymusić skruchę lub skruszyć (również w znaczeniu „zgnieść, zmiażdżyć, zniszczyć”) najbardziej nawet zatwardziałego złoczyńcę.

Słowo „skruch” ma unikatowy charakter, bowiem przestępcza grypsera była z założenia językiem nieznanym ogółowi społeczeństwa, miała hermetyczny charakter. Przypadek sprawił, że słowo to, jak i czternaście innych z grypsery przestępczej, przetrwało z XVI w. do naszych czasów. W 1574 roku sądzono w Poznaniu złodzieja – Jana z Gołańca. Pisarz, oprócz zeznań przestępcy, spisał na marginesie piętnaście słów z gwary złodziejskiej, których używał podczas składania zeznań przesłuchiwany i określił je jako mowę wałtarską, określaną też jako „język libijski”.

Figurka kata na historycznym pręgierzu we Wrocławiu, fot. Jacek Halicki

Kat powierzone mu zadań wykonywał korzystając z pomocników, na których funkcjonowała cała gama określeń. Jędrzej Kitowicz pisał:

do drugiego traktu kat przybierał swego czeladnika hycla.

Źródła najczęściej wymieniają takie nazwy jak: kacik, katowczyk, butel, szargarz, rakarz, hycel, szelma, oprawca, drzyk, spiculator, subtortor, ludzie katowscy, pachołcy katowscy. Wszystkie te nazwy użyte wobec prawego człowieka były obraźliwe, bowiem urząd kata, mimo że elitarny, wiązał się z życiem poza nawiasem społeczeństwa. Jak wskazuje Marek Pacholec:

(…) jako uczestnik codziennego życia miejskiego, kat podlegał stałej i niezmiennej, na przestrzeni omawianego okresu, obstrukcji społecznej. Owe społeczne odium nań ciążące wynikało z zakresu czynności katowskiego fachu i tego, co się z nim kojarzyło, czyli: śmierć w cierpieniu, kontakt z nieczystymi moralnie podejrzanymi osobnikami i skazańcami, kontakt z brudem, krwią, zwłokami, rozkładem, padliną, mocami nieczystymi (czarownice), etc. (…). Z podobnym wstrętem i odrazą traktowano miejskie urządzenia jurysdykcji, katowskie narzędzia z izby tortur, szubienicę i pręgierz.

Wspomniana przez Marka Pacholca obstrukcja społeczna wymierzona w kata, jego pomocników oraz rodzinę katowską miała swoje przełożenie na język mówiony oraz powstające powiedzenia. Dodać należy, że wszystkie miały negatywne konotacje. Mówiono: „pleść jak na mękach”, „sumienie gorsze kata”, „ki kat (zamiast „ki diabeł”), „niech go kaci porwą”, „czy go tu kaci nanieśli”, „kat ci go wie”, „kat – ostatni urząd”, „daj go katu”, „pal sześć”, „zdrajca, katowskiego godny miecza”. Niektóre sformułowania przyjęły funkcję wyzwiska, np. kat, butel, szargarz, rakarz, hycel, oprawca, szelma, smażygnat, szubienicznik, wisielec. Witold Maisel przytaczał taki oto dialog:

Zaczym mu Piotr Wieprzek odpowiedział: »Ty łżesz niecnotliwy człowiecze, złodzieju, kacie, hyclu coś psy bił«

„Imię prawie u wszystkich ludzi na sobie nienawistne niesie, dlatego iż urząd jego zda się być lekki, sprośny, okrutny, a krwawy” – tak pisał o kacie Bartłomiej Groicki, autor Saxonum. Na kata i jego pomocników funkcjonowała szeroka gama określeń. Wśród używanych na nich słów występowało sporo określeń o pejoratywnym zabarwieniu, które funkcjonowały bądź jako części powiedzeń, bądź były używane jako wyzwiska. Negatywne zabarwienie tych wyrażeń wynikało z obstrukcji społecznej, którą nakładano na kata i jego pomocników z racji wykonywanego urzędu. Kat był uważany przez ogół społeczeństwa za nieczystego moralnie, bowiem torturował i odbierał życie.

Kolaż - Grafika Komputerowa - Projekt Ksti

Postępująca profesjonalizacja tego zawodu oraz wypłacanie katu za wykonywane czynności pieniądze, również wzmagało społeczną niechęć. Kata potrzegano jako nieczystego fizycznie z racji bezpośredniej styczności ze śmiercią, ze skazańcami, którzy zbrukani popełnionymi zbrodniami, również byli osobami nieczystymi. Nieczystość tę postrzegano jako chorobę, która mogła się roznosić przez bezpośredni kontakt z katem bądź przedmiotami, których dotykał. Określenia używane na kata i jego pomocników wynikały również z charakteru czynności przez nich wykonywanych, np. kat w Krakowie był też po części hyclem i rzeźnikiem – łapał bezpańskie zwierzęta, zajmował się oprawianiem koni. Kat także wyrywał zęby, prowadził miejski dom publiczny, wywoził zawartość latryn. Zdarzały się również przypadki katów, którzy parali się praktyką cyrulicką, tj. leczeniem z zastosowaniem leków o działaniu wewnętrznym, które wykonywano z przedmiotów bądź części ciała skazańców, uważanych za mające magiczne właściwości.

red. BG

Bibliografia:

  • Borejza T., Budzili strach i grozę, https://wiadomosci.onet.pl/kiosk/budzili-strach-i-pogarde/s9sp4 [dostęp: 05.12.2023].
  • Groicki B., Rejestr do Porządku i do Artykułów prawa majdeburskiego i Cesarskiego, [w:] Artykuły prawa majdeburskiego. Porządek sądów około karania na gardle. Ustawa płacej u sądów, Warszawa 1954.
  • Hofmański P., Waltoś S., Proces karny. Zarys systemu, Gdańsk 2023.
  • Kitowicz J., Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, Kraków 1925.
  • Kracik J., Rożek M., Hultaje, złoczyńcy, wszetecznice w dawnym Krakowie. O marginesie społecznym XVI-XVIII w., Kraków 1986.
  • Kuś J., Księgi złoczyńców: o przestępcach i wymiarze sprawiedliwości w dawnym Lublinie, 2002.
  • Maisel W., Sądownictwo miasta Poznania do końca XVI wieku, Poznań 1961.
  • Nitsch K., Słownik staropolski, tom 3.
  • Pacholec Marek M., Kat jako członek społeczności miejskiej wieków XVI-XVIII, Meritum 1, 21-46 2009.
  • Pasek J. Ch., Pamiętniki, Warszawa 1955.
  • Sławski F., Słownik etymologiczny języka polskiego, 1958.
  • Trzciński M., Miecz katowski, pręgierz, szubienica. Zabytki jurysdykcji karnej na Dolnym Śląsku (XIII-XVIII w., Wrocław 2001.
  • Walczak B., Najstarszy polski słowniczek gwary złodziejskiej. Kronika Miasta Poznania, nr 1-2, Poznań 1993.
  • Wałęga S., O katach, hyclach i oprawcach w dawnym Toruniu, Rocznik Toruński, 1975, t. X.
  • Wójcicki K. W., Kat, Przyjaciel Ludu, nr 1, Leszno dnia 3 VII 1841.
  • S…, Kilka słów o czarownicach w Polsce, Przyjaciel Ludu, nr 22, Leszno dnia 29 XI 1844.
  • Zaremska H., Niegodne rzemiosło. Kat w społeczeństwie Polski XIV-XVI w., Warszawa 1986.
Korektor: Bartłomiej Gajek

historyk, archiwista, współtwórca i redaktor naczelny portalu www.pregierz.pl. Zajmuje się przestępczością w epoce nowożytnej oraz historią Krakowa. Współpracował m.in. z twojahistoria.pl, "Mówią Wieki" i "Newsweek Historia".

Inne publikacje

Udostępnij ten artykuł na swoich profilach

Warto zobaczyć:

Podobał Ci się tekst?

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Może Cię zainteresować:

Nowożytność

Szubienica, pal, garota. Przegląd kar w dawnej Rzeczypospolitej

Popełnienie przestępstwa niosło za sobą nieuchronność postawienia przed sądem. Spisane prawo (ale także zwyczajowe) zawierało opisy popełnionych przestępstw oraz konsekwencji im odpowiadającym. Znajdziemy je m.in. w kodeksie cesarza Justyniana Wielkiego, statutach Kazimierza Wielkiego i Carolinie. Poniżej postaram się zwięźle przytoczyć kilka głównych punktów procesu i rodzajów kar w Rzeczypospolitej późnego średniowiecza oraz nowożytności.

Czytaj więcej »
Średniowiecze

Lelum Polelum, Świstun, Pochwiściel, czyli demoniczna atmosfera

Ogromna jest rodzina demonów i duchów, które według Słowian zamieszkiwały otaczające nas środowisko. Nie ma miejsca, które byłoby wolne od bóstw, czy to dobrych, czy złych. Należy mieć na uwadze, że trudno zawrzeć wszystkie demony znane przodkom. Często to samo bóstwo inaczej nazywało się w poszczególnych regionach czy państwach słowiańskich. Co znamienne, nazwanie wszelakich zjawisk czy elementów przyrody ożywionej i nieożywionej sprawiało, że człowiek szanował przyrodę i jej dary.

Czytaj więcej »
Współczesność

Wolontariusze w mundurach. WOŚP na misjach poza granicami państwa

Zbliża się 32. Finał Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy. Styczniowy finał, czerwone serduszka i charakterystyczne puszki na stałe zagościły już w naszej świadomości. Co roku wolontariusze prześcigają się w pomysłach na aukcje i atrakcje, by zachęcić darczyńców do udziału. Inicjatywa bardzo szybko przeniknęła także… do wojska!

Czytaj więcej »
Średniowiecze

Publiczna pokuta heretyka, czyli sposoby łamania woli przez papiestwo (część 1)

„Chociaż heretycy przez długi czas mieli swoje skryte leża, umykając w kryjówki jak kraby i jak małe liski, przymierzające się do zniszczenia winnicy Pańskiej, teraz jednakże, napędzani przez swoje grzechy, pojawiają się publicznie (…) głosząc w pewnych miejscach, szukając pokarmu u prostaczków i ofiar wśród niewykształconych.”
– Papież Grzegorz IX, dekret Ille humani generis, 1231

Czytaj więcej »
Skip to content