Social Media

Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Post Type Selectors
Postaw mi kawę na buycoffee.to

Maat jako droga godnego życia oraz podstawa praw starożytnych Egipcjan (część 2)

Piramidy, faraonowie i mitologia są znakami rozpoznawczymi Delty Nilu. Ale co tak naprawdę wiemy o starożytnych Egipcjanach? Jak żyli, jakie wyznawali wartości i czym była dla nich sprawiedliwość? Czy żyli według zasad i praw, czy też byli tylko niewolnikami faraona? Pod złotymi piaskami starożytny Egipt skrywa wiele tajemnic.

Nie masz czasu przeczytać? Posłuchaj wersji audio!

Porządek maat jako wyznacznik życia i źródło prawa

Nieliczne źródła prawa nie pozwalają określić, jak wyglądała kodyfikacja w starożytnym Egipcie, wśród nich do najważniejszych zalicza się Edykt Horemheba (generała – faraona z początku XIX dynastii, XIII wiek p.n.e.) oraz dekrety faraonów głównie z połowy I. tysiąclecia. Niemniej jednak istnienie pewnego systemu prawnego i sądowniczego poświadczają królewskie, prywatne i biznesowe dokumenty, listy oraz literatura.

Relief dotyczący Horemheba, ustawodawcy z rozdziału o prawach, zbiory prywatne autorki

W starożytnym Egipcie prawo, zesłane przez bogów i ustanowione przez faraona, miało charakter moralny. Sprawiedliwość karna regulowała wszystkie dziedziny życia w państwie według zasad maat, które gloryfikowały idee sprawiedliwości, prawdy i uczciwości. Faraon był ogniwem między boskim porządkiem a ziemią, dlatego zobowiązany był do implementowania maat poprzez akt stanowienia prawa. Należy zaznaczyć, że koncepcja maat jako pryncypialnego źródła systemu prawnego, utrwaliła się w pierwszych wiekach istnienia państwa. Interpretacja idei (i jej późniejsza deifikacja) zależne były od zmian w ośrodkach władzy i oddzielania się prawa od religii. Przestała ona wyznaczać status prawny sprawy. Za czasów Nowego Państwa przestrzegano urzędników, sędziów i kapłanów przed nieuczciwością i oszustwem. Od końca XVIII dynastii ich odpowiedzialnością była pomoc faraonowi w utrzymaniu maat za sprawą egzekwowania prawa i sprawiedliwych sądów.

Horemheb w Edykcie zwraca się do powołanych dwóch wezyrów w ten sposób:

„Jak, zatem, powinni tacy jak wy sądzić innych, podczas gdy wśród was znajdzie się taki, co popełnia zbrodnie przeciwko sprawiedliwości”.

W imię równowagi między dobrem i złem działania przeciwko boskim prawom maat i wszystkiemu z czym są związane (Egiptowi, faraonowi jako najwyższemu strażnikowi) muszą spotkać się z odpowiedzią w postaci negatywnej konsekwencji. Przestępcy podlegali powszechnemu sądownictwu i boskiej sankcji po śmierci.

Papirus Nu z Księgi Umarłych (rozdziały Księgi Wyjścia w Ciągu Dnia) jest jednym z przykładów jak ważne dla starożytnych Egipcjan było przestrzeganie prawa i ich związek z Maat. Modlitwa o charakterze zarzekania się Nu i jego małżonki miały upewnić bogów o ich prawości i zapewnić przejście na drodze do Pól Jaru:

„Pełen prawdy przybyłem do was i jest ze mną Maat [tj. sprawiedliwość i prawda]. Nie zadałem bólu ludzkości”.

Wprawdzie nie sposób przez trzy tysiące lat uniknąć niegodziwości ludzkiej, jednak państwo egipskie zawsze szczyciło się propagowaniem i egzekwowaniem sprawiedliwości, która była istotna nie tylko dla życia doczesnego, ale również pozagrobowego.

Pochówek i życie pozagrobowe

Życie pozagrobowe od czasów predynastycznych było dla Egipcjan niezwykle ważne. Rytuały i tradycje związane z pochówkiem należą do jednych z najbardziej rozwiniętych oraz rozbudowanych. Wierzono, że życie będzie kontynuowane w zaświatach, toteż każdy Egipcjanin chciał przygotować się do przejścia jak najlepiej.

Fragmenty Księgi Umarłych (Wyjścia Za Dnia), na dole widoczny fragment procesu mumifikacji przeprowadzanej przez Anubisa, zbiory prywatne autorki

Początkowo w Starym Państwie możliwość spotkania z królem krainy umarłych – Ozyrysem – mógł dostąpić tylko władca. Faraonowie całe życie przygotowywali się do tego spotkania. W podzięce dla bogów zakładali świątynie, w których budowę angażowali się osobiście. Piramidy, czyli grobowce władców oraz składane w nich jedzenie, wino, przedmioty osobiste i religijne miały służyć im w życiu pozagrobowym, gdzie faraon rządził niczym bóg. Na ścianach komnaty grobowej (stąd nazwa Teksty Piramid) umieszczano instrukcje, mające pomóc dotrzeć na spotkanie z bogami.

Wypowiedź 573 Tekstów Piramidy Pepiego I zawiera jego modlitwę do bogów, określając ich:

„[Ci] którzy żyją według Maat”.

W kaplicy składano zmumifikowane ciało, nierzadko pasma papirusu pokrywano dodatkowymi inskrypcjami, a między ich warstwy umieszczano amulety zapewniające ochronę. Wierzono, że ciało musi być zachowane w całości, aby dane było duszy żyć wiecznie. Wraz z rozpadem ciała miała umrzeć także dusza. Tyczyło się to również zwierząt, których niektóre gatunki uważano za swego rodzaju wcielenia bogów.

Posąg boga Horusa i króla Horemheba pokazuje związek faraonów z bogami i ich opiekę, zbiory prywatne autorki

Dla przykładu koty, poświęcone bogini Bastet, często przedstawianej z głową tego zwierzęcia, były mumifikowane. Od czasu Pierwszego Okresu Przejściowego do końca Nowego Państwa coraz większa liczba osób miała możliwość dostania się do Pól Jaru. W kompleksach grobowców w pobliżu piramid lub później w sąsiednich kryptach chowano najbliższych członków rodziny królewskiej. Prywatne groby od zwykłych drewnianych skrzyń i komnat zmieniły się stopniowo w rodzinne grobowce z własnymi kaplicami. Pomimo wzrostu dostępności zaświatów, takie przedsięwzięcia były zarezerwowane tylko dla dostojników, którzy mieli odpowiednie środki pieniężne.

Najbiedniejsze warstwy społeczne państwa Nilu chowano w masowych grobach. Członkowie rodziny, aby umożliwić duszy życie wieczne w zaświatach, owijali zmarłego w płachty ubrań, a fragmenty modlitw zapisywano najczęściej na wazonach. W takiej formie można było je także kupić bądź ukraść.

Statuetka ukazująca Imhotepa, wysokiej rangi urzędnika, który cieszył się szacunkiem i był utożsamiany z bogami, zbiory prywatne autorki

Po śmierci Anubis zaprowadzał na sąd przed oblicze Ozyrysa, Thota i bogini Maat, która była deifikacją idei praw, porządku i uczciwości. Serce zmarłego kładziono na szali wagi, drugim odważnikiem było pióro symbolizujące maat. Jeżeli szale pozostały w równowadze, Ozyrys potwierdzał zaliczenie sądu, ponieważ oznaczało to, że

„serce było pełne maat”

Odnosiło się do człowieka, który żył godnie i przestrzegał prawa. W przypadku przeważenia serca, bóstwo Ammit pożerało je, przez co zmarły nie miał możliwości udania się do raju. Wiara i ufność w bogów oraz sprawiedliwość sądu podczas ważenia serca była pielęgnowana wśród Egipcjan. Jednocześnie świadomość nieuchronności śmierci i presja godnego przygotowania się do niej, skłoniła Egipcjan do poglądu, że należy cieszyć się życiem. Jak zaleca Pieśń harfiarza:

 „Pomnażaj wszystko, co dla ciebie dobre, nie daj, by w tobie wygasły pragnienia […]. A więc radosny czyń swój dzień”.

Maat utożsamione prawo i święty porządek

Maat jest szeroko pojmowana na płaszczyźnie prawnym, religijnym i etycznym. Jest sprawiedliwością, harmonią, siłą utrzymującą równowagę we wszechświecie. Pochodzenie Maat jako bogini zaświadcza zaklęcie 80 z Tekstów Sarkofagów:

„Otchłań rzekła do Atuma: pocałuj swoją córkę Porządek [Maat].

Kolaz-Grafika-komputerowa-projekt-ksti

Różne funkcje i wyobrażenia maat zależały od okresu w historii Starożytnego Egiptu. Od samych początków odzwierciedla sprawiedliwość ludzką i związek z kosmosem oraz naturą. Odzwierciedlenie znajduje się w sposobie władania, stanowienia prawa i organizowania państwa, jako systemu równości. Religijne znaczenie maat starożytni Egipcjanie znajdowali w zapewnieniu bądź tylko nadziei ostatecznej, boskiej sprawiedliwości.

red. BG

Bibliografia (odnosi się do wszystkich części):

  • Assman Jan, The Mind of Egypt: History and Meaning in the Time of the Pharaohs, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, and London, 2003.
  • Breasted H. James, (1906), Ancient Records of Egypt: Historical Documents from the Earliest Times to the Persian Conquest, University of Chicago Press, 1906 – 1907, udostępniono przez onlinebooks.library.upenn.edu.
  • El-Saady Hassan, Consideration on Bribery in Ancient Egypt, „Studien zur Altägyptischen Kultur”, Bd. 25 (1998), Helmut Buske Verlag GmbH, str. 295 – 304, udostępniono przez jstor.com.
  • Ferguson, R. J. (2016). The ancient Egyptian concept of Maat: Reflections on social justice and natural order., (Research paper series: Centre for East-West).
  • Historia Powszechna Tom 3 Starożytny Egipt, Grecja i świat helleński, nakładem Redazione Grandi Opere wydawnictwa UTET Cultura, kolekcja przygotowana dla Gazety Wyborczej, Studio J.M., Kraków 2007.
  • Lichtheim Miriam, Moral Values in Ancient Egypt, opublikowano na Zurich Open Repository and Archive, University of Zurich, 1997.
  • van Blerk, Nicolaas J. (2018), The emergence of law in ancient Egypt: The role of Maat., Fundamina 24, s.60-88. 10.17159/2411-7870/2018/v24n1a4, udostępniono przez researchgate.net/publication.
Korektor: Bartłomiej Gajek

historyk, archiwista, współtwórca i redaktor naczelny portalu www.pregierz.pl. Zajmuje się przestępczością w epoce nowożytnej oraz historią Krakowa. Współpracował m.in. z twojahistoria.pl, "Mówią Wieki" i "Newsweek Historia".

Inne publikacje

Udostępnij ten artykuł na swoich profilach

Warto zobaczyć:

Podobał Ci się tekst?

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Może Cię zainteresować:

Średniowiecze

Symbolika i sztuka, czyli wilkołaki i demony w kościołach

Obraz miał pierwszeństwo przed słowem; tak było dawniej, ale także współcześnie jest ten trend zauważalny. W początkach naszej państwowości dzieła sztuki miały ogromną rolę przekazywania wiedzy, treści i znaczeń symbolicznych. O nich właśnie postaram się opowiedzieć w tym krótkim tekście.

Czytaj więcej »
Współczesność

Alcatraz – wyspa, więzienie i słynna ucieczka

Skalista wyspa u wybrzeży San Francisco. Słońce, morze i wszechobecna sól. Dzisiaj miejsce to jest chętnie odwiedzane przez turystów, którzy chcą zobaczyć na własne oczy słynne więzienie o zaostrzonym rygorze. Zapoznajmy się w takim razie z historią tego miejsca i opisem ucieczki więźniów – Franka Morrisa i braci Anglinów. Czy rzeczywiście się udała?

Czytaj więcej »
Nowożytność

Szubienica, pal, garota. Przegląd kar w dawnej Rzeczypospolitej

Popełnienie przestępstwa niosło za sobą nieuchronność postawienia przed sądem. Spisane prawo (ale także zwyczajowe) zawierało opisy popełnionych przestępstw oraz konsekwencji im odpowiadającym. Znajdziemy je m.in. w kodeksie cesarza Justyniana Wielkiego, statutach Kazimierza Wielkiego i Carolinie. Poniżej postaram się zwięźle przytoczyć kilka głównych punktów procesu i rodzajów kar w Rzeczypospolitej późnego średniowiecza oraz nowożytności.

Czytaj więcej »
Skip to content